سرگیجهای که هنگام بلند شدن از خواب، نشستن یا دراز کشیدن ایجاد میشود، تجربهای رایج در میان افراد با سنین مختلف است. این احساس میتواند کاملاً گذرا و بیخطر باشد یا هشداری از وجود اختلال در سیستم تعادل و گردش خون بدن به شمار رود.
تشخیص درست علت این نوع سرگیجه نقش مهمی در انتخاب روش درمان و پیشگیری از عوارض احتمالی دارد. در این مطلب بهصورت علمی و کاربردی بررسی میکنیم که چه عواملی باعث بروز سرگیجه هنگام تغییر وضعیت بدن میشوند و در چه شرایطی لازم است آن را جدیتر دنبال کنید.
سرگیجه چیست؟ بررسی «سبکی سر» با «چرخش»
از نظر پزشکی، سرگیجه به احساسی گفته میشود که فرد تصور میکند خود یا محیط اطرافش در حال حرکت یا چرخش است. این احساس معمولاً به اختلال در سیستم تعادل بدن، بهویژه گوش داخلی یا ارتباط آن با مغز، مربوط میشود و با عدم ثبات و ناتوانی در حفظ تعادل همراه است.
در مقابل، «سبکی سر» حالتی است که فرد احساس میکند ممکن است بیهوش شود، اما چرخشی در محیط حس نمیکند. تشخیص تفاوت این دو بسیار مهم است، زیرا سبکی سر بیشتر به مشکلاتی مانند افت فشار خون یا کمآبی مربوط میشود، در حالی که سرگیجه واقعی اغلب منشأ عصبی یا گوش داخلی دارد.
علل شایع سرگیجه هنگام بلند شدن
هنگامی که از حالت خوابیده یا نشسته به وضعیت ایستاده تغییر میکنید، بدن باید بهسرعت فشار خون و جریان خون مغز را تنظیم کند. این فرآیند توسط سیستم عصبی خودکار انجام میشود و در شرایط طبیعی، فرد متوجه این تغییر نمیشود.
اگر این سازوکار بهدرستی عمل نکند، خون کافی به مغز نمیرسد و احساس سرگیجه، تاری دید یا عدم تعادل ایجاد میشود. یکی از شایعترین دلایل این اختلال، افت فشار خون وضعیتی است که در ادامه بهطور دقیق بررسی میشود.
افت فشار خون وضعیتی (Orthostatic Hypotension)
افت فشار خون وضعیتی، حالتی است که فشار خون فرد هنگام ایستادن بهطور ناگهانی کاهش پیدا میکند. در این وضعیت، رگهای خونی بهاندازه کافی منقبض نمیشوند تا جریان خون مغز حفظ شود و در نتیجه فرد دچار سرگیجه یا سبکی سر میشود.
عوامل متعددی مانند کمآبی بدن، مصرف برخی داروها، ایستادن ناگهانی، افزایش سن یا بیماریهای زمینهای میتوانند این مشکل را تشدید کنند. این علت شایعترین دلیل سرگیجه هنگام بلند شدن محسوب میشود و معمولاً با نشستن یا دراز کشیدن بهبود مییابد.
علت سرگیجه هنگام دراز کشیدن یا حرکت سر در رختخواب
برخی افراد دقیقاً زمانی دچار سرگیجه میشوند که در رختخواب دراز میکشند، غلت میزنند یا سر خود را به سمت خاصی حرکت میدهند. این نوع سرگیجه معمولاً ارتباطی با فشار خون ندارد و بیشتر به سیستم تعادلی گوش داخلی مربوط است.
در این شرایط، حتی تغییرات جزئی در وضعیت سر میتواند پیامهای نادرستی به مغز ارسال کند. یکی از مهمترین و شایعترین علل این حالت، سرگیجه وضعیتی حملهای خوشخیم یا BPPV است.
سرگیجه وضعیتی حملهای خوشخیم (BPPV)
BPPV زمانی رخ میدهد که ذرات بسیار ریز کلسیمی در گوش داخلی از جای خود جابهجا شده و وارد کانالهای تعادلی میشوند. این ذرات باعث تحریک غیرطبیعی گیرندههای تعادل شده و احساس چرخش ناگهانی ایجاد میکنند.
سرگیجه در BPPV معمولاً کوتاهمدت اما شدید است و با حرکت سر، دراز کشیدن، بلند شدن از تخت یا چرخیدن در خواب ایجاد میشود. تفاوت اصلی آن با افت فشار خون این است که در BPPV احساس چرخش واضح وجود دارد، اما فشار خون تغییری نمیکند.
سایر دلایل سرگیجه هنگام بلند شدن یا دراز کشیدن
کمآبی بدن یکی از علل کمتر توجهشده سرگیجه است که با کاهش حجم خون، جریان خون مغز را مختل میکند. همچنین کاهش سدیم یا سایر الکترولیتها میتواند عملکرد سیستم عصبی و تعادلی را تحت تأثیر قرار دهد.
قند خون پایین، مصرف یا تداخل داروها، مشکلات قلبیعروقی، اختلالات عصبی و حتی استرس و اضطراب مزمن نیز میتوانند باعث سرگیجه شوند. پوشش این عوامل به تشخیص دقیقتر و جلوگیری از درمانهای اشتباه کمک میکند.
علائم همراه با سرگیجه که باید جدی گرفته شوند
اگر سرگیجه با علائمی مانند طولانی شدن بیش از چند دقیقه، تاری دید مداوم یا تهوع شدید همراه باشد، نباید نادیده گرفته شود. این نشانهها میتوانند حاکی از مشکل جدیتری در سیستم عصبی یا قلبی باشند.
افت شنوایی، وزوز گوش، ضعف ناگهانی، بیحالی شدید یا اختلال در تکلم از دیگر علائم هشدار دهنده هستند. مشاهده این موارد نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد و خوددرمانی در این شرایط توصیه نمیشود.
تشخیص دقیق علت سرگیجه
پزشک ابتدا با گرفتن شرح حال دقیق، زمان بروز سرگیجه، نوع احساس (چرخش یا سبکی سر) و عوامل تشدیدکننده را بررسی میکند. این مرحله نقش کلیدی در تشخیص اولیه دارد و مسیر آزمایشها را مشخص میکند.
اندازهگیری فشار خون در حالت نشسته و ایستاده، تستهای تعادلی و مانور Dix-Hallpike برای تشخیص BPPV از روشهای رایج تشخیصی هستند. این تستها کمک میکنند علت سرگیجه بهصورت دقیق شناسایی شود.
درمانهای مؤثر برای سرگیجه هنگام بلند شدن و دراز کشیدن
برای بررسی روش های درمان این بیماری این موارد را در نظر بگیرید:
درمان BPPV
درمان اصلی BPPV استفاده از مانورهای خاصی مانند Epley و Semont است که با جابهجایی کنترلشده سر، ذرات کلسیمی را به محل اصلی خود بازمیگرداند. این روشها در بسیاری از موارد باعث بهبود سریع علائم میشوند.
اجرای صحیح این مانورها باید توسط پزشک یا فیزیوتراپیست آموزشدیده انجام شود. در برخی موارد، آموزش انجام مانور در منزل نیز به بیمار داده میشود.
مدیریت افت فشار خون وضعیتی
افزایش مصرف مایعات و نمک (در صورت نداشتن منع پزشکی) نقش مهمی در کنترل افت فشار خون دارد. همچنین بلند شدن تدریجی از حالت خوابیده یا نشسته میتواند از بروز سرگیجه جلوگیری کند.
پوشیدن جورابهای فشاری و تنظیم داروهای مصرفی نیز از راهکارهای مؤثر مدیریت این مشکل هستند، بهویژه در افراد سالمند.
دارو و درمانهای تخصصی
در برخی شرایط خاص، پزشک ممکن است داروهایی برای تنظیم فشار خون، بهبود عملکرد سیستم تعادل یا کنترل تهوع تجویز کند. انتخاب دارو کاملاً به علت اصلی سرگیجه بستگی دارد.
در موارد پیچیدهتر، بررسیهای تخصصی قلب، مغز یا گوش داخلی ممکن است لازم باشد تا درمان هدفمند انجام شود.
نکات پیشگیری برای روزمره
بلند شدن آرام از تخت یا صندلی یکی از سادهترین و مؤثرترین روشهای پیشگیری از سرگیجه است. بهتر است چند ثانیه در حالت نشسته مکث کنید و سپس بایستید.
مصرف مایعات کافی، فعالیت بدنی سبک و منظم و پرهیز از بیتحرکی طولانیمدت نیز به بهبود گردش خون و کاهش دفعات سرگیجه کمک میکند.
پرسشهای رایج کاربران (FAQ)
- آیا سرگیجه هنگام بلند شدن میتواند نشانه بیماری خطرناک باشد؟
در بیشتر موارد خیر، اما اگر سرگیجه مداوم، شدید یا همراه با علائمی مثل ضعف ناگهانی، تاری دید یا اختلال گفتار باشد، نیاز به بررسی پزشکی فوری دارد.
. سرگیجهای که هنگام دراز کشیدن یا چرخیدن در تخت ایجاد میشود معمولاً به چه علت است؟
این نوع سرگیجه اغلب به سرگیجه وضعیتی حملهای خوشخیم (BPPV) مربوط میشود که منشأ آن اختلال در گوش داخلی است.
- 3. آیا کمآبی بدن میتواند باعث سرگیجه هنگام تغییر وضعیت شود؟
بله، کمآبی باعث کاهش حجم خون و افت فشار میشود و یکی از دلایل شایع سرگیجه هنگام بلند شدن است. - 4. چه زمانی برای سرگیجه باید حتماً به پزشک مراجعه کرد؟
اگر سرگیجه بیش از چند روز ادامه داشته باشد، مکرراً تکرار شود یا با تهوع شدید، افت شنوایی یا بیحسی همراه باشد، مراجعه به پزشک ضروری است.
جمع بندی
سرگیجه هنگام بلند شدن یا دراز کشیدن میتواند دلایل مختلفی از افت فشار خون تا اختلالات گوش داخلی داشته باشد. تشخیص صحیح، کلید درمان مؤثر و پیشگیری از عوارض احتمالی است.
اگر این مشکل بهصورت مکرر یا همراه با علائم هشداردهنده رخ میدهد، مراجعه به متخصص گوش، حلق و بینی یا پزشک داخلی بهترین اقدام است تا علت دقیق مشخص و درمان مناسب آغاز شود. برای ارتباط با کارشناسان ما در مجموعه مهرا کلینیک روی لینک کلیک کنید.
